ELEMENTARZE JAKO JEDEN Z ELEMENTÓW
NASZEGO DZIEDZICTWA KULTUROWEGO

Na niniejszej stronie chcę prezentować elementarze. Nazwa elementarz powstała u nas na początku XVII w. i oznaczała książkę służącą do nauki czytania i pisania. Później rozszerzano treść elementarza o różne wiadomości, łatwe do pojęcia przez dzieci takie jak: powieści, wierszyki, nauki moralne, wypisy z historii naturalnej. Różne też nazwy przybierał sam elementarz. Tak więc były to abecadła, obiecadła, abecadlniki, lamentorze, książeczki do sylabowania, groszówki, elementarze dla grzecznych dzieci, dla dobrych dziatek, dla pobożnych dziatek etc. Przyjmuje się, że elementarze to głównie książki do początkowej nauki czytania i pisania. Były przeznaczone głównie dla dzieci. I niekoniecznie do nauki w szkole. Były też takie przeznaczone do nauki domowej jak też i wydania przeznaczone dla ludzi dorosłych. Poniżej zamieściłem kilka przykładowych elementarzy. Wśród nich jest jeden przeznaczony dla żołnierzy. Został wydany po I wojnie światowej. Wtedy znaczna część polskiego społeczeństwa była niepiśmienna. Również w czasie II wojny światowej były wydawane w Londynie czy Jerozolimie przez wydawnictwo II Korpusu Wojska Polskiego. Poniżej zaprezentowałem niezwykle intrygujący egzemplarz elementarza do nauki rosyjskiego, oczywiście przeznaczony dla Polaków i wydany w Warszawie w 1944 (sic). Resztę pozostawiam do myślenia. Wcześniej wspomniałem, że były to książki. Nie jest to regułą. Są elementarze ścienne jak też drukowane w odcinkach w gazetach.

Osobnym tematem w dziejach polskich elementarzy jest Marian Falski. Jest to książka, która miała chyba najwięcej wydań w Polsce. Od 1910 do dziś Elementarz Falskiego miał przeszło 80 wydań w różnorodnych wersjach. Każdy, kto urodził się w XX wieku musiał zetknąć się z którymś z jego elementarzy. Elementarze odzwierciedlają epokę lub nastawienie władz z okresu wydania czy rzeczywistość z okresu powstania podręcznika. I tak na przykład w elementarzu  dla żołnierzy zamiast obrazków i wierszyków dla dzieci pojawia się słownictwo wojenne np.: pułk, gospoda, saper. Oto jedna z czytanek: „ To są okopy. Tu jest Tomek. Tomek ma list od Julki. Julka jest daleko, a tu kule lecą. To ci los”.  W powojennej rzeczywistości ludzie robią zakupy „w naszym wspólnym sklepie SPOŁEM” lub SAMOPOMOCY CHŁOPSKIEJ”. Oczywiście rodzice należą do spółdzielni i zalecają dziecku robienie zakupów tylko w tym sklepie, bo nikt ich nie oszuka. Pojawiają się „okresowe” trudności w zaopatrzeniu a uśmiechnięta pani w PDT mówi, że może buty przyjdą w sobotę. Po II wojnie światowej, już w 1945 roku pojawiają się nowe, czasami zaledwie kilkustronicowe elementarze drukowane na szarym papierze gazetowym. Pojawiają się apele do dzieci publikowane przez Spółdzielnie Nauczycielskie: „Po długiej, straszliwej niewoli przychodzimy do Was z Polskiem słowem. (…). Cienka ta książeczka ? Cieniutka, ale już drukuje się druga i trzecia część. Tylko nie wiadomo, czy starczy papieru. Dzieci, pomóżcie nam i zbierajcie stary papier, stare szmaty:”. (…).  Dodam, że wspomniana książeczka ma 16 stron. Skupiam się na elementarzach przeznaczonych do nauki języka polskiego, niekoniecznie wydanych w Polsce. Inny obszar zainteresowań to elementarze służące do germanizacji czy rusyfikacji polskich dzieci w zaborach. Trzeci obszar zainteresowań to elementarze wydawane na obszarach Polski służące do nauki innych języków, głównie mniejszości narodowych jak np. język ukraiński czy jidysz.

Poniżej zamieściłem parę ciekawych elementarzy wydanych na ziemiach polskich.

 Biblioteki lub instytucje zainteresowane zorganizowaniem wystaw, prezentacji, wykładów etc. proszę o kontakt  poprzez tą stronę lub poprzez stronę internetową www.bibliopola.com.pl

lub na stronie   www.bibliopola.pl

Na powyższej stronie internetowej oraz na Facebooku pod adresem: WYDAWNICTWO I BIURO TŁUMACZEŃ BIBLIOPOLA można przeczytać artykuły, jakie są publikowane w zeszytach ILUMINACJI

Wasyl Połtawiec, Zirka – elementarz wydany w Warszawie w 1924 r., przeznaczony do nauki dzieci języka ukraińskiego.

Wasyl Połtawiec, Zirka
– elementarz wydany w Warszawie w 1924 r.,
przeznaczony do nauki dzieci języka ukraińskiego.

Marian Falski, Elementarz Powiastkowy dla żołnierzy, Warszawa 1925.

Marian Falski, Elementarz Powiastkowy dla żołnierzy, Warszawa 1925.

Polsko-Ruski bukwar – Częstochowa, 1900 r.

Polsko-Ruski bukwar
Częstochowa, 1900 r.

W.P. Bachterow, Russkij bukwar, Warszawa, 1944.

P. Bachterow, Russkij bukwar
Warszawa, 1944.

Elementarz i czytanki dla oddziału pierwszego, Wydawnictwo Polskiej Macierzy Szkolnej, Warszawa, 1926.

Elementarz i czytanki dla oddziału pierwszego, Wydawnictwo Polskiej Macierzy Szkolnej, Warszawa, 1926.

2.	Marian Falski, Elementarz Powiastkowy dla żołnierzy, Warszawa 1925.

Joanna Landy-Brzezińska.
Start, Nauka czytania i pisania dla dorosłych. Warszawa 1948. Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego.